DOI: https://doi.org/10.36719/2522-431X/20/3-9
Rüfət Rüstəmov
BDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsi Türk filologiyası kafedrasının müdiri,
filologiya elmləri doktoru, professor
rufatrustamov45@mail.ru
Orkid 0009-0007-8905-1080
Birinci Türkoloji Qurultay və
əlifba islahatları
Xülasə
Məqalədə 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın türk xalqlarının elmi-mədəni inkişafında, xüsusilə əlifba islahatları sahəsində həlledici rolu təhlil edilir. Qurultayın geniş coğrafiyanı əhatə edən beynəlxalq elmi platforma kimi formalaşdığı, türk dillərinin müqayisəli öyrənilməsi, terminologiya və tədris-metodika məsələlərində metodoloji əsaslar yaratdığı vurğulanır. Əlifba islahatının tarixi Mirzə Fətəli Axundzadədən başlayaraq XX əsrin əvvəllərindəki ziyalı müzakirələri və sovet dövründə institutlaşma mərhələsi kontekstində izah edilir. Qurultayın keçirilməsində sovet hakimiyyətinin milli siyasəti, savadlılıq kampaniyası və ideoloji nəzarət məqsədləri ilə elmi maraqların üst-üstə düşdüyü göstərilir. Nəticə etibarilə, latın qrafikalı əlifbaya keçid qərarı türk xalqları üçün yalnız texniki dəyişiklik deyil, modernləşmə, maarifçilik və elmi inteqrasiyanı təşviq edən strateji tarixi addım kimi qiymətləndirilir.
Açar sözlər: Türkoloji Qurultay, əlifba, əlifba islahatları, latın qrafikası, türkoloji tədqiqatlar, türk xalqları
The First Turkological Congress and alphabet reforms
Abstract
The text analyzes the decisive role of the First Turkological Congress held in Baku in 1926 in the scientific and cultural development of the Turkic peoples, particularly in the field of alphabet reforms. It emphasizes that the Congress emerged as an international scholarly platform covering a wide geographical area and laid methodological foundations for the comparative study of Turkic languages, terminology, and teaching methodology. The history of alphabet reform is explained in the context of intellectual debates from Mirza Fatali Akhundzade through the early twentieth century and the subsequent stage of institutionalization during the Soviet period. It is shown that the organization of the Congress reflected an overlap between Soviet national policy, literacy campaigns, and ideological control on the one hand, and scholarly objectives on the other. Ultimately, the decision to adopt a Latin-based alphabet is evaluated not merely as a technical change, but as a strategic historical step that promoted modernization, enlightenment, and scientific integration among the Turkic peoples.
Key words: Turkological Congress, alphabet, alphabet reforms, Latin script, Turkological studies, Turkic peoples.
Первый тюркологический съезд и алфавитные реформы
Резюме
В статье анализируется решающая роль Первого тюркологического съезда, состоявшегося в Баку в 1926 году, в научно-культурном развитии тюркских народов, особенно в сфере алфавитных реформ. Подчёркивается, что съезд сформировался как международная научная платформа, охватывающая широкое географическое пространство, и заложил методологические основы сравнительного изучения тюркских языков, терминологии и учебно-методических вопросов. История алфавитной реформы рассматривается в контексте интеллектуальных дискуссий, начинавшихся с идей Мирзы Фатали Ахундова и продолжавшихся в начале XX века, а также этапа институционализации в советский период. Показано, что проведение съезда отражало совпадение научных интересов с национальной политикой советской власти, кампаниями по ликвидации неграмотности и целями идеологического контроля. В результате решение о переходе на алфавит на основе латинской графики оценивается не как сугубо техническое изменение, а как стратегический исторический шаг, способствовавший модернизации, просвещению и научной интеграции тюркских народов.
Ключевые слова: Первый тюркологический съезд, алфавит, алфавитные реформы, латинская графика, тюркологические исследования, тюркские народы
Leave a Comment